جزئیات خبر

خیابان سپه حافظه تاریخی شهر قزوین است

 

"خیابان سپه حافظه تاریخی شهر قزوین است"

گفتگوی محسن حنیفی، کارشناس و پژوهشگر معماری :

مقدمه:در بسیاری از کتب تاریخی، ایران را سرزمینی تمدن ساز معرفی کرده‌اند. بر اساس داده‌های باستانشناسی و منابع تاریخی، قزوین را می‌توان یکی از شهرهایی دانست که سهم بارزی در شکل‌گیری این تمدن داشته است و نمونه‌ای از رد پای این تمدن پیشرفته را می‌توان در محوطه‌های باستانی دشت قزوین مشاهده کرد. تاریخ پر فراز و نشیب قزوین در ادوار مختلف تاریخ از جمله: ظهور فرقه اسماعیلیان و مبارزات آن‌ها با حاکمین مستبد سلجوقی، انتخاب شدنش به عنوان پایتخت صفویان، تاثیرش بر جریان مشروطه و... می‌تواند روشنگر بسیاری از  مقاطع تاریک تاریخ کشورمان باشد. محسن حنیفی از جمله فعالان حوزه میراث فرهنگی است که پژوهش‌هایی را در زمینه بافت‌های تاریخی انجام داده است. وی عضو کمیسیون توسعه پایدار و بازآفرینی شهر قزوین نیز می‌باشد. گفت‌و‌گو با این پژوهشگر جوان در جهت تاملی بر تاریخ کهن شهر قزوین از نظر شما فرهیختگان می‌گذرد.

قدمت شهر قزوین به چه دوره‌ای باز می‌گردد؟

اگر از تمدن‌های باستانی که در دشت قزوین وجود داشته‌اند چشم‌پوشی کنیم، باید بگویم ریشه و قدمت شهر قزوین به پیش از اسلام بازمی‌گردد؛ یعنی به زمان سلسله توانمند ساسانیان. شاپور ساسانی یا همان شادشاپور دژ مستحکمی را جهت استقرار نظامیان و دفاع از مرزها در مقابل ساکنین کوهستانیِ شمال ایران ساخته بود. قزوین در دوره ساسانی از جایگاه ارزنده و مهمی برخوردار بود که نه تنها نیروهای نظامی بلکه اجتماعات تولیدکننده شهری و روستایی در اطراف آن زندگی می‌کردند. با گذشت زمان پایگاه نظامی شاپور گسترش و توسعه یافت و به تدریج هسته اصلی شهر قزوین شکل گرفت. نباید فراموش کرد که موقعیت این شهر همواره به عنوان گذرگاه مهم طبرستان و دریای خزر از اهمیت فراوانی برخوردار بوده است. به اعتقاد پژوهشگران این حوزه ازجمله مهندس مجابی، این موقعیت نظامی تا دوران پیش از ساسانیان یعنی در دوره سلسله مادها در این منطقه حاکم بوده است و به احتمال زیاد مقدمات ساخت آن حتی به دوران قبل از ماد‌ها بازمی‌گردد.

با گذر از دوران تاریخی به دوران اسلامی می‌رسیم، علت نامگذاری قزوین به باب‌الجنه در این دوران چیست؟

طبق گفته‌های بلاذری، در سال 24 هجری قمری قزوین به اشغال مسلمانان درآمد. طوایفی که در کوهستان‌های شمالی زندگی می‌کردند حتی در زمان اوج قدرت ساسانیان از آن‌ها فرمان‌پذیری نمی‌کردند پس طبیعی می‌باشد که در مقابل مهاجرین جدید به این منطقه یعنی مسلمانان ایستادگی کردند و به حملات خود به این منطقه ادامه دادند. پس از فتح قزوین مسلمانان مجبور به برپایی پایگاهی در این منطقه جهت مقابله با دیلمان شدند و به این ترتیب قزوین به یک منطقه مرزی و سنگری برای مسلمین تبدیل شد. به همین دلیل مورخین از این منطقه به عنوان یکی از ثغور (مرزهای) اسلام یاد می‌کردند. احتمالا نامگذاری این شهر به باب الجنه (در بهشت) و آوردن احادیثی در باب فضیلتِ ماندن در این شهر به سبب این بوده است که مردم را به اقامت در این شهر ترغیب کنند.

به این ترتیب باید توسعه قزوین را در زمان ظهور اسلام دانست؟

توسعه قزوین، در عصر اسلامی و در زمان الهادی خلیفه عباسی در سال 170 هجری قمری آغاز شد. این خلیفه در فاصله هزار قدمی شهر قزوین، شهر تازه‌ای ساخت و نام آن را مدینه موسی گذاشت. خلیفه الهادی، غلامی داشت که نام او مبارک تُرکی بود. مبارک قلعه‌ای در آنجا ساخت که به همین سبب به قلعه مبارک معروف شد. هارون‌الرشید که از اهمیت دفاعی این شهر اطلاع یافته بود، دستور داد حصاری بر گرد شهر بکشند. معتصم خلیفه عباسی به علت ترسی که از دیلمیان داشت، این ناحیه را به نزدیکان وفادار خود سپرد و شخصی به نام فخرالدوله ابومنصور کوفی که عامل خلیفه بود به حکومت قزوین رسید. بعد از وی نیز بازماندگانش به مدت دویست سال بر قزوین حکومت کردند.

آیا می‌توان ظهور فرقه اسماعیلیان را یکی از عوامل پیشرفت قزوین در زمان سلجوقیان دانست؟

در دوران سلجوقیان، قزوین به آبادانی زیادی رسید. در زمان سلجوقیان فرقه اسماعیلیه به عنوان جدی‌ترین گروه ضدحکومت شناخته می‌شد که دژ الموت در شمال قزوین را به عنوان پایگاه در اختیار داشتند. به همین علت قزوین بیشتر از گذشته مورد توجه سلاطین سلجوقی قرار گرفت و آن‌ها اشخاص مورد اعتماد خود را غالبا برای حکومت به قزوین می‌فرستادند. بوزان غلام‌زاده ملکشاه سلجوقی و امیر خمارتاش نمونه‌ای از این افراد دست نشانده بودند. امیرخمار تاش اقدامات عام المنفعه زیادی را در قزوین مانند: حفر قنات، ساخت ابنیه و عمارات متعدد که نمونه بارز و نفیس آن مقصوره جامع کبیر می‌باشد را از خود به جای گذاشت.

آبادانی قزوین در دوره‌های بعدی ادامه داشت؟

با حمله ویرانگر مغولان به ایران، قزوین جزو شهرهایی بود که دچار قتل و غارت و آتش‌سوزی شد. ولی در دوره حکومت ایلخانی دوباره به سر و سامان رسید و توانست موقعیت گذشته خودش را بازیابد. این وضعیت تا دوران سلسله صفویه همچنان ادامه داشت و از قزوین به عنوان یک شهر ارتباطی و اقتصادی یاد می‌شد.

پایتختی در دوره صفویه چه تاثیری بر فضای شهری قزوین داشت؟

طبیعی است که با انتخاب قزوین به عنوان پایتخت صفویان موجی از طرح‌های عمرانی در این شهر به راه افتاده. زمانی که شاه طهماسب از جنگ‌های ایران و عثمانی آسوده خاطر شد و از وجود امنیت در غرب کشور اطمینان یافت، تصمیم گرفت در تاریخ 962 ه ق پایتخت را از تبریز به قزوین منتقل کند. قبل از این جابه جایی و به فرمان شاه صفوی عملیات ساخت شهر جدیدی به نام جعفرآباد در شمال شهر قدیمی آغاز شده بود که علت نامگذاری آن ارادات به پیشگاه امام جعفر صادق(ع) بوده است. از دیگر اقدامات عمرانی در این دوره اجرای طرح عملیات ساخت و ساز دولتخانه در قسمت شهر تازه بنیاد بوده است.

از دروازه‌های تاریخی بگویید و در این دوره در شهر قزوین چند دروازه وجود داشت؟

طبق آنچه در منابع تاریخی آمده است، در این دوره هشت دروازه به نام‌های دروازه ری، دروازه پنبه ریسه، دروازه مغلاوک، دروازه شهزاده حسین، دروازه ابهر، دروازه پنجه علی، دروازه راه کوشک و دروازه کندبار در این دوره پابرجا بوده و کارایی داشتند. حد جنوبی شهر از میمون قلعه شروع می‌شد و در دروازه راه کوشک به حد نهایی شمال خود می‌رسید.

ساخت خیابان سپه در چه زمانی آغاز شد؟

ساخت این خیابان در دوره شاه طهماسب اول و همزمان با ساخت جعفر‌آباد در شمال محله شهر قدیم  کلید خورد. به گفته دکتر دبیرسیاقی «خیابان سپه یا خیابان دولتی که قدیمی‌ترین خیابان ایران نیز هست، در هنگامی که این شهر پایتخت حاکمان صفوی بود بنا به دستور شاه طهماسب اول صفوی در شمال محله شهرستان قدیم یا حصار شاپور، همزمان با ایجاد جعفرآباد یعنی عمارات و خانه‌های دو طرف این خیابان و باغ سعادت‌آباد و عمارت دولتخانه و حرمسرا و باغ‌های شرقی و غربی عمارت مذکور احداث گردیده است».

خیابان سپه در ادوار تاریخ چه تغییراتی داشته است؟

این خیابان در زمان قاجار گسترش یافت و بناهای دیگری در کنار آن ساخته شد. اما در دروران قاجار و در زمان پادشاهی ناصرالدین شاه و با مباشرت سعدالسلطنه که بعدها حاکم قزوین شد، به دستور میرزا علی اصغر خان اتابک در قسمتی از خیابان احداثیِ شاه صفی یعنی از بخش جنوبی خیابانِ مقابل مسجد جامع و بازارچه تا محل چهارراه سپه کنونی؛ مهمانخانه، چاپارخانه و تلگرافخانه‌ای احداث گردید. بعد‌ها خیابان سپه را از سمت شرق مهمانخانه در عرض باریکی به خیابان طهران متصل ساختند که تمام این بناها در دوران حکومت رضاخان یعنی در سال 1310 تخریب شدند و سبزه میدانی در جای آنها احداث شد که گفته می‌شود به علت کمبود آب مخروبه ماند. سال‌ها بعد با ساخت راه آهن در قزوین و ایجاد ایستگاه در انتهای جنوب شهر، خیابان سپه تا ایستگاه راه‌آهن امتداد پیدا کرد و سبزه میدان و بخشی از کاروانسرای سعدالسلطنه از بین رفت.

خیابان سپه در زمان قدیم به همین نام خوانده می‌شد؟

ابتدا نام آن «خیابان» بوده است و این نام را از نام محله‌ای به نام خیابان، از  هرات گرفته بودند ( هرات روزگاری جزو خراسان بزرگ بوده است). شاه طهماسب در دوران ولیعهدی خود در  شهر هرات ساکن بوده و احتمال این نامگذاری به همین سبب بوده است. در زمان شاه صفی خیابان را از سوی جنوب امتداد داده و به گورستان جنوب شهر قزوین (گورستان کُهَنبر) رسانده‌اند. بعدها نام خیابان بر قسمتی از محله شهرستان قدیم اطلاق شد و این بخش از شهر قزوین را محله خیابان نامیدند.

این خیابان را در دوران صفویه با نام خیابان «جعفرآباد»، در دوران قاجار با نام  «خیابان دولتی» می خواندند. نام خیابان دولتی در سال 1307 خورشیدی و چندی پس از سفر رضا شاه به قزوین، به خیابان «سپه» تغییر نام یافت. روزنامه بازپرس قزوین در شماره 26، سال سوم، پنج‌شنبه 3 مرداد 1307، با اعلام این خبر می‌نویسد: «از طرف بلدیه، بر حسب تصمیم متخذه، اسم خیابان دولتی به خیابان سپه تبدیل و روز گذشته، کاشی آن نصب شد.»  و در حال حاضر خیابان شهدا نام دارد.

کمی در مورد اهمیت این خیابان در زمان قدیم بگویید:

این خیابان از مهم‌ترین آثار از پیش طراحی شده‌ی دوران صفویه بوده و همان طور که می‌دانید وسعت آن در گذشته بیشتر بوده است. در عصر شاه طهماسب و شاه عباس بزرگ، مراسم پذیرایی از سفرای دول بیگانه و پذیرایی از بزرگان در این خیابان برگزار می‌شده است.

عبدی بیک شیرازی در اشعار خود  میان توصیفاتی که از خیابان و اجزای شکل‌دهنده آن دارد بر چهار عنصر اصلی  هندسه قوی، عنصر آب، عنصر گیاهی درخت و سبزه، و جداره‌سازی منظم و مستقیم به عنوان شکل دهنده کالبد خیابان اشاره می‌کند. عبدی بیک در قسمت‌های مختلف دیگری از اشعارش در وصف نظم مستحکم حاکم بر فضا و مکان، قرارگیری خیابان در میان دو درگاه شاهی، بر کانسپت (اندیشه نهفته در طرح معماری) دستوری این فضا، حضور ملوکانه شاه در خیابان و کارکرد خیابان در سطح شهر قزوین به عنوان فضایی برای تفریح و گردش مردم شهر اشعاری را سروده است. بر اساس پژوهش‌ها و تحقیقات صورت گرفته می‌توان گفت بیشتر درختان اصلی یا تمامی درختان در دو طرف خیابان سپه چنار بوده‌اند. با استناد به عکس‌های باقیمانده از دوره قاجار که در دو ردیف خیابان، درختان  چنار کهنسال را نشان می‌دهد، با توجه به  قدمت این درختان می‌توان عمر آن‌ها را به دوره صفویه نسبت داد.

در حال حاضر چه کاربری فرهنگی را می‌توان برای خیابان سپه در نظر گرفت؟

بافت تاریخی شهر به عنوان سرمایه‌های مهم و ارزشمند باید مورد توجه قرار بگیرد که خیابان سپه از این قاعده مستثنی نیست. با تعریف کاربری‌های فرهنگی مختلف برای توسعه فرهنگی این خیابان می‌توان با کیفیت و مطلوبیت بالاتری جهت نیل به این اهداف حرکت کرد.نقش خیابان سپه (شهدا) در هویت‌بخشی به نظام فرهنگی اجتماعی در شهر قزوین از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، ولی متاسفانه هنوز به هویت اصلی خود دست نیافته است. قرار گرفتن کاربری‌های مختلف در خیابان سپه علاوه بر نمایش سیمای منظر عمومی شهر می‌تواند هویت یک خیابان را در ابعاد فرهنگی اجتماعی مشخص کند. همچنین این خیابان می‌تواند به عنوان کهن‌ترین و اصیل‌ترین خیابان کشور با کاربری‌های فرهنگی درست و کارشناسی شده نقش مهمی در هویت‌بخشی فرهنگی اجتماعی یک محله داشته باشد. بدیهی است که در صورت تحقق موارد بیان شده شاهد رشد چشمگیر گردشگر داخلی و خارجی در قزوین خواهیم بود. این امر می‌تواند تاثیر مثبتی بر دیگر اماکن تاریخی شهر داشته باشد. نباید فراموش کرد که خیابان سپه حافظه تاریخی شهر قزوین است که متاسفانه تا به امروز از نظر ثبت تاریخ شفاهی مغفول مانده است. با ثبت و ضبط خاطرات و مرور رویدادها و خاطرات شفاهی به این نتیجه مهم می‌رسیم که در زمانی نه چندان دور چه افراد مهمی در این خیابان ساکن بوده و یا عبور و مرور داشته‌اند و چه وقایع مهم تاریخی در این خیابان رخ داده است؟ نقش مهم خیابان سپه به سبب وجود تکایا و مساجد ارزنده و تاثیر آن‌ها بر فضای مذهبی قزوین از نکات قابل توجهی است که می‌تواند گویای بسیاری از ناگفته‌های تاریخ معاصر قزوین باشد.

گفتگوی محسن حنیفی، کارشناس و پژوهشگر معماری و عضو هیات مدیره انجمن دوستداران یادمان های ماندگار 

يكشنبه 19 خرداد 1398