جزئیات خبر

باغستان سنتی، وجه تمایز شهر تاریخی قزوین در حال ناپدید شدن در آینده‌ای نه چندان دور

باغستان سنتی، وجه تمایز شهر تاریخی قزوین در حال ناپدید شدن

 در آینده‌ای نه چندان دور

بتول صحراکاران

کارشناس ارشد مرمت بناها و بافت‌های تاریخی و دبیر انجمن دوستداران یادمان‌های ماندگار

باغ‌های بومی شهر قزوین که به‌نام باغستان سنتی معروف هستند با قدمت هزار سال بخشی جدایی ناپذیر از شهر قزوین  بوده‌است. این باغ‌ها عرصه‌هایی هستند که در طول تاریخ نقش مهمی در معیشت اهالی شهر به‌عهده داشته‌اند و به زیبایی بیانگر تعامل انسان و طبیعت هستند.ناصرخسرو قبادیانی در سفرنامه خود در سال 438 هجری قمری شهر قزوین را چنین توصیف می‌کند:" قزوین را شهری نیکو دیدم، بارویی حصین و کنگره بر آن نهاده و بازارهای خوب، مگر آنکه آب در آن اندک بود. باغستان بسیار داشت، بی‌دیوار و خار، و بی‌هیچ مانعی از دخول در باغات"

توصیف زکریابن محمد بن محمود قزوینی(605–683)در کتاب آثارالبلاد نیز با دقت به ساختار طبیعی و مصنوع شهر قزوین و باغستان سنتی اشاره می‌نماید: "شهری است مشهور و آبادان،در دشتی پهناور، با خاکی پاکیزه و باغ ها و درختان بسیار با بنیادی نیکو ساخته شده  و در آن دو شهر است، یکی در میانه‌ی دیگری. شهر کوچک را شهرستان می نامند، بارو و دروازه ها دارد و شهر بزرگ محیط بر آن شهر کوچک است و آن را نیز بارو و دروازه ها است و موستان‌ها و بستان‌ها شهر بزرگ را احاطه کرده‌اند از هر سو و کشتزارها محیط بر باغ‌ها و رزستان‌ها هستند، شهر دو رودخانه دارد یکی را دزج گویند و دیگری را اترک"

در توصیف ذکریای قزوینی به خوبی ساختار شهر قزوین در تعامل با بستر طبیعی و جایگاه شهر، رودخانه‌ها و باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی نسبت به هم بیان شده‌است. طرحی که وی از شهر قزوین ترسیم کرده‌است سندی بسیار ارزشمند از ساختار شهر تاریخی قزوین و جایگاه باغستان سنتی در آن است.

همچنین پيانزو دلاواله يكي از نجباي ايتاليا است كه در سال 1616 ميلادي برابر با 1025 هجري قمري در دربار شاه عباس بزرگ مهمان پادشاه بود وي در سفرنامه خود قزوين را شهري محصور در درختان و باغ‌‌هاي بزرگ كه همچون نگيني در وسط باغ‌ها مي‌درخشد توصیف كرده است.

این توصیف ‌ها به باغستان سنتی اشاره دارد که با وسعت قابل توجهی واقع در گرداگرد شهر و خارج از حصار شهر است. شهر قزوین در محدوده کوهپایه‌ای منطقه قزوین قرارگرفته‌است و تحت تاثیر رودخانه‌ها و آب‌های جاری فضای مصنوع شهر مکانیابی شده‌است. بافت تاریخی شهر قزوین به مساحت حدود 500 هکتار در میان باغ‌های بومی شهر به وسعت 3500 هکتار واقع بوده است. نسبت وسعت باغ به شهر قابل توجه و حدود 7 برابر وسعت شهر بوده است که نسبت قابل توجهی بوده است. اما امروزه درطی گسترش شهر به سمت شمال باغ‌های این جبهه به کلی ازبین رفته و سه بخش دیگر به شکل نعل اسبی و به وسعت 2200 هکتار شهر را دربرگرفته است.

تصویر شماره1:طرح زکریای قزوینی از شهر قزوین(605–683ه.ق ) در این طرح باغستان سنتی و مزارع به شکل حلقه‌ای به دور شهر است .

باغستان‌سنتی تا سال 1330 و قبل از توسعه صنعت و کشاورزی مدرن در منطقه قزوین بزرگترین و اصلی‌ترین مرکز فعالیت اقتصادی شهر بوده‌است. جمعیت زیادی از ساکنین این شهر به‌طور مستقیم با فعالیت در امر باغداری و دامداری امرارمعاش می‌کردند. باغستان مرکز ثقل سرمایه‌گذاری اقتصادی آن زمان بوده و تجار و کسبه شهر در خرید و آباد کردن باغ‌ها با هم رقابت می‌کردند.

پهنه باغستان سنتی واقع در پیرامون شهر قزوین-ماخذ:اسناد شهرداری قزوین

آبیاری باغستان سنتی، ماخذ: مهندسین مشاور آورث

روش کشت مختلط در باغستان، ماخذ:مهندسین مشاور آورث

ساختمان چاه خانه که محل استراحت باغبان و انبار وسایل است.

گونه گیاهی اصلی باغستان سنتی قزوین واقع در گرداگرد محدوده تاریخی شهر درختان بادام، پسته، زردآلو و انواع بوته‌های انگور است که هزار سال است که به شکل مختلط کاشته و به روش غرقابی آبیاری می‌شوند. شهر قزوین همواره مورد تهدید سیلاب‌های رودخانه‌های مجاور بوده‌است. این باغ‌ها به دلیل طراحی خاص خود توانایی جذب سیلاب‌ها را در داخل خود داشته اند و علاوه بر حفاظت شهر سبب سرسبزی وطراوت شهر نیز بوده اند. علاوه بر نفش دفاعی در برابر سیل،منبع اقتصادی و محل اشتغال اهالی شهر به شمار می‌رفته است.

باغستان سنتی دارای ارزش‌های قابل توجهی است.  این ارزش‌ها در عناوین زیر قابل دسته بندی است. آگاهی از ارزش‌های باغستان سنتی  ضروری است تا همگان به حفاظت از این میراث ارزشمند علاقه مند و مسئول گردند.

1.  ارزش‌های فرهنگی

- وجود باغداری سنتی و باورهای فرهنگی در رفتار با گونه‌های مثمر و غیرمثمر در باغستان

- طراحی منطبق با ویژگی‌های طبیعی و عناصر طبیعی موجود

- الگویی پایدار از کشاورزی طبیعی، تاریخی

2. ارزش‌های زیست‌محیطی

-  بانک ژن بسیار قوی در باغستان سنتی بر اثر تکثیر طبیعی هزارساله درختان بادام، زردآلو، و مقاومت این درختان در شرایط نامساعد محیطی و آفات و امراض رایج

- سبب پالایش هوای شهر و جذب امواج ،خنک کردن باد گرم جنوبی، تعدیل سرعت و سرمای باد مه و موثر در تلطیف و فرح‌بخشی هوای شهر قزوین

- سبب تقویت سفره‌های آب زیرزمینی و ایجاد آبخوانی مثمر به مساحت 2500 هکتار و ظرفیت 36 میلیون متر مکعب

- سبب حفاظت شهر و روستاهای پایین‌دست از خطر سیل و خسارات محتمل از آن می‌شود براثر طراحی ویژه نهرهای آبیاری

3. ارزش اقتصادی

- واحد تولیدی و اقتصادی برای ساکنین شهر

- توانایی ایجاد اشتغال برای اهالی شهر و خصوصا نسل جوان

- ارزش اقتصادی بالای محصولات باغستان از جمله پسته و بادام

4.ارزش زیبایی شناختی

- سبب زیبایی محیط و منظر شهر خصوصا در نظر تازه ورودین به شهر

-  ایجاد محیط فراغتی و جذاب برای اهالی شهر در نزدیک‌ترین فاصله از شهر

5.ارزش کالبدی

-وسعت قابل توجه باغستان، به وسعت سه هزار و پانصد هکتار که به صورت دایره ای محیط برکل شهر قزوین بوده است و درحال حاضر دوهزاروپانصد هکتار از باغستان در محدوده شرق، غرب و جنوب شهر باقیمانده است که  از نسبت قابل توجهی به وسعت شهر برخوردار است.

باغستان سنتی تا سال 1350 در وضعیت اصیل خود باقی بوده است . اما براثر اجرای طرح‌های جامع شهری و گسترش شهر به سمت شمال از سویی و احداث راه آهن در جنوب شهر و در دل باغستان سنتی، بخش‌های قابل توجهی از باغستان سنتی در این دو جبهه تخریب شد. متاسفانه روند تخریب باغستان همچنان ادامه دارد هربار با احداث بولوارها و جاده‌های نامتجانس با ساختار باغستان سنتی و ساخت و سازهای جدید بخش‌های وسیعی از باغستان از بین می‌رود . بنابراین دگرگونی‌های اجتماعی -اقتصادی از یک سو و توسعه‌های نابجا و نبود قوانین حفاظتی ازسویی دیگر اصالت و یکپارچگی پهنه باغستان سنتی را بیش از پیش تهدید می‌کند. باید گفت باغستان سنتی یک وجه تمایز شهر قزوین و میراث ارزشمند پدران مان است که هنوز نفس می‌کشد و در زندگی اهالی شهر جریان دارد. اما اگر مداخلات وتخریب‌ها ادامه داشته باشد و اقدامی در جهت احیا و توان بخشی به این میراث ارزشمند صورت نگیرد در کمتر از صدسال دیگر اثری از باغستان سنتی باقی نخواهد ماند.

وضعیت باغستان سنتی تا سال 1335  و آغاز توسعه شهر و تعرض به باغ ها با ساخت کارخانجات ، عبور مسیر راه آهن و تحولاتی از این دست- ماخذ: سازمان نقشه برداری کشور

 

محدوده باغستان سنتی در حال حاضر(1393ه.ش)، احداث بولوارها و جاده‌های جدید در محدوده‌های شرقی و غربی باغستان سنتی و چندتکه شدن پهنه باغستان و تخریب تدریجی در این جبهه ها، ماخذ: Google Earth