جزئیات خبر

ثبت باغستان سنتی قزوین اولین قدم در راه حفاظت از آن

منظر فرهنگی باغستان سنتی قزوین

باغ‌های بومی در شهرها عرصه‌هایی هستند که در طول تاریخ نقش مهمی در معیشت اهالی شهر به‌عهده داشته‌اند. این عرصه‌ها بیانگر تعامل انسان و طبیعت هستند و منظر بومی تاریخی شهر را که گونه‌ای از منظر فرهنگی است شکل می‌دهند.  باغ‌های بومی شهر قزوین که به‌نام باغستان سنتی معروف هستند با قدمت هزار سال بخشی جدایی ناپذیر از شهر قزوین  بوده‌است و تا امروز به حیات خود ادامه داده است و همچنان در زندگی اهالی شهر نقش دارد.

ناصرخسرو قبادیانی در سفرنامه خود در سال 438 هجری قمری شهر قزوین و باغ‌های آن را چنین توصیف می‌کند:" قزوین را شهری نیکو دیدم، بارویی حصین و کنگره بر آن نهاده و بازارهای خوب، مگر آنکه آب در آن اندک بود. باغستان بسیار داشت، بی‌دیوار و خار، و بی‌هیچ مانعی از دخول در باغات".

عناصر شکل‌دهنده منظر فرهنگی باغستان سنتی را می توان در سه  دسته  اصلی زیر دسته بندی نمود:

·        عناصر طبیعی( رودخانه‌ها و بستر طبیعی)

·        عناصر مصنوع( سازه‌ها و ساخته‌ها)

·        عرف‌ها و روش‌های رایج( شیوه‌آبیاری، باغبانی)

عناصر شکل‌دهنده منظر فرهنگی باغستان سنتی شهر قزوین

عناصر شکل‌دهنده منظر فرهنگی باغستان سنتی را در سه  دسته  اصلی زیر مورد شناسایی و بررسی قرار می‌گیرد:

·        عناصر طبیعی:

·        منابع تامین آب

·        خاک حاصلخیز

·        شیب زمین

·        عناصر مصنوع( سازه‌ها و ساخته‌ها)

·        عرصه سکونت - شهر قزوین

·        ساختار کالبدی

·        شبکه دسترسی

·        سازه ها و ساخته ها

·        گونه های گیاهی

·        عرف‌ها و روش‌های رایج

·        روش های سنتی رایج کشت و آبیاری

·        مدیریت سنتی حاکم

تصویر1-موقعیت باغستان سنتی و رودخانه هایی که در دوسوی شهر جریان دارند.

پهنه باغستان سنتی به‌صورت حلقه‌ای شهر قزوین را دربرمی‌گرفته‌است اما در طی پنجاه سال گذشته گسترش شهر به سمت شمال سبب از بین رفتن باغ‌ها در این جبهه شده است . باغ واقع در ضلع جنوب شرق میدان سرداران تنها بخش باقیمانده از باغ‌های شمالی است. اکنون باغستان سنتی با وسعت 2200 تا 2500 هکتار در سه جبهه دیگر باقی مانده‌است. متاسفانه همچنان شاهد بایر و تبدیل شدن باغ‌ها در بخش‌های دیگر هستیم.

به دلیل دگرگونی‌های اجتماعی- اقتصادی و توسعه‌های نابجا تمام بنیان‌های مناظر بومی در اقصی نقاط جهان آسیب‌پذیر و با مشکلات یکسانی نظیر برهم خوردن تعادل درونی، نظام مدیریت سنتی، چگونگی حفظ یکپارچگی و مواردی ازین دست روبه‌رو هستند.باغستان سنتی قزوین نیز با چنین مشکلاتی روبه رو است.

تصویر2-روش آبیاری غرقابی باغستان با آب یا سیلاب رودخانه ها

تصویر3-قطعه باغ ها و مرزهای خاکی جدا کننده آن ها

طرح ها و مطالعات صورت گرفته در رابطه با باغ‌های بومی بیشتر با رویکرد زیست محیطی و فضای سبز بوده‌است و جنبه های فرهنگی در آن نادیده گرفته شده‌است.در حالی که فرهنگ بخش جدایی ناشدنی از این باغ‌ها است. از این رو توجه به بعد فرهنگی است که می‌تواند راهگشای ساماندهی این گونه عرصه‌ها در مدیریت شهری باشد. مناظر کشاورزی و باغ‌های بومی نمود تعامل انسان با طبیعت هستند. بلاتکلیفی و عدم وجود رویکرد فرهنگی در مقیاس مدیریت شهری در برخود با این عرصه‌ها تهدید جدی برای این نوع از مناظر است.

خوشبختانه باغستان سنتی و منظر فرهنگی آن در تاریخ 22 مرداد امسال در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد که این اولین اقدام در حفاظت این میراث ارزشمند است.