دولتخانه صفوی

دولتخانه صفوی

دولتخانه صفوی

مجموعه­ ی دولتخانه (شهر سلطنتی) محل اقامت خصوصی خاندان صفوی بوده و شامل عمارات حکومتی (اداره­ی امور کشور)، باغ‌ها و تفرجگاه‌های خصوصی و عمومی مانند میدان- محل ظاهر شدن شاه در انظار مردم و فعالیت‌های عمومی شاه و میهمان‌ها و همراهانش همچون چوگان بازی و قَپق‌اندازی و گشت‌وگذار بوده است. این مجموعه­ ی تاریخی- حاصل گسترش شهر تاریخی در دوره­ ی صفوی- یکی از مجموعه‌های حکومتی کشور است که عدم شناخت همه‌ جانبه و عمیق پیرامون ماهیت و ارزش‌های آن سبب گردیده تا زندگی مجموعه طی سال‌ها دچار اختلالات فراوانی گردد. 

«مجموعه دولتخانه صفوی» عبارتی ترکیبی است که به یک محدوده­ ی مشخص شهری در قزوین توسط سازمان میراث فرهنگی شهر قزوین نسبت داده شده است. از طرفی دیگر استاد مجابی آن را به عنوان یک مجموعه­ ی تعریف شده قلمداد نموده است. «جعفرآباد شهر و دیار جان سرشتی است که در شمال شهر کهنه قزوین بنا شده و دولتخانه­ ی صفوی مجموعه‌ای است تعریف شده با الگوی بهشت که بخش اصلی این دیار را تشکیل می‌دهد» (مجابی، 1387: 32).

اسکندر بیگ در عالم‌آرای عباسی درباری آثار شاه طهماسب اول می‌نویسد: «... از آثارش... عمارات دولتخانه­ ی مبارکه­ ی دارالسلطنه­ ی قزوین و حمامات معدود و چهار بازار و باغ ارم تمامی موسوم به سعادت‌آباد که به لطافت و خوبی شهره­ ی جهان و نمونه‌ای از باغ جنان است و... » (اسکندر بیگ، 1344: 124) محمدیوسف اصفهانی نیز در خلد برین درباره­ ی آثار شاه تهماسب اول آورده است: «... و دولتخانه­ ی مبارکه و حمامات عالیه متعدده در دارالسلطنه­ی قزوین و... از آثار معمار همت والا نعمت آن حضرت است» (اصفهانی، 1372: 398).

دولتخانه صفوی مکانی است که از حرمسرای شاه، محل زندگی خصوصی خانواده سلطنتی و عمارات حکومتی برای رتق و فتق امور کشور و تفرج‌گاه‌ها و باغستان‌ها و استخرهای خاصه گرفته تا میادین به خصوص میدان بزرگ شهر که محل ظاهر شدن شاه در انظار مردم بوده و فعالیت‌های عمومی شاه و میهمان‌ها و همراهانش مانند دیدن رژه نظامیان و چوگان بازی و قپق‌اندازی وگشت و گذار و سرگرمی و غیره که در آن انجام می‌گرفته، شامل می‌شده است (دیزانی، 1392: 62).

جعفرآباد، کانون هنر و معماری:

عبدی بیگ در منظومه­ ی روضات الصفات، تحت عنوان «آغاز وصافی جعفرآباد» می‌گوید: شاه در جنب شهر قزوین طرح شهر جدیدی به نام جعفرآباد افکند. که به وسیله ­ی خیابانی به مسجد بزرگ شهر (مسجد جامع) مربوط می‌شد. دو طرف خیابان با درختان چنار و نارون آراسته شده و دو جوی آب از پای درختان، جاری و به سوی باغ سعادت روان بود. 

جعفرآباد منطقه‌ای در شمال شهر قدیمی قزوین بوده است که شاه تهماسب اراضی آن را به منظور ایجاد دارالسلطنه­ ی جدید خریداری کرده بود و مشخص است که جعفرآباد مانند شهر قدیمی، بین رودخانه­ ی ارنزک در شرق و رودخانه­ ی دیزج در غرب گسترده بود. این دو رودخانه هم‌اکنون نیز به همین نام خوانده می‌شوند (اشراقی، 1387: 45). 

شهر شاهی عهد صفوی قزوین واجد ارزش طرحی از پیش اندیشیده بوده است که توسط بهترین مهندسان و بنایان در دوره­ی مذکور برپا شده است. این طرح برآورده از تصمیم شاه تهماسب اول بوده است که شکل‌گیری آن در حدود چهارده سال به طول می‌انجامد (دیزانی، 1392: 68). مكانى طبيعى که از طريق بهسازى به باغى تبديل می‌شود (عالمی، 1390: 92)

باغ سعادت‌آباد قزوین باغی است که شاه تهماسب صفوی پس از انتخاب قزوین به پایتختی در آنجا ساخت. از توصیفات عبدی‌بیگ روشن می‌شود که باغ سعادت‌آباد در زمان خود باغی کم‌نظیر بوده است. این باغ بزرگ مجموعه‌ای است شامل 23 باغ خصوصی و گلزار و موستان. در بخش اصلی آن چهارباغ و چهارسویی است حاصل از تقاطع خیابان‌ها؛ و جوی‌ها و خیابان‌هایی متقاطع و مستقیم سطح باغ را تقسیم می‌کند. چهار جوی متعامد در چهار سمت باغ واقع است. خیابان اصلی باغ شمالی- جنوبی است و خیابان شرقی- غربی آن را قطع می‌کند. در مربع محل تقاطع این دو خیابان صفه‌ای است که کوشک باغ، یعنی بنای ارشی‌خانه بر آن نشسته است. در این باغ انواع درختان میوه و تزیینی و اقسام گلها را کاشته‌اند (سلطانی، 1387: 38).

عبدی‌بیگ در روضه‌الصفات از باغ سعادت‌آباد و عماراتی چون ارشی‌خانه، که مخصوص شاه بود یا بناهایی چون خانه­ ی شروانی و دیگر باغ‌های شهر سخن می‌گوید و در خصوص محل و مشخصات آنها اطلاعاتی می‌دهد. اما قسمت عمده‌ای از این اثر به تعریف و تصویر باغ سعادت‌آباد اختصاص دارد (سلطانی، 1387: 39).

عناصری که از بین رفته‌اند:

مهم‌ترین اندام‌ها و عناصر شهر شاهی که از بین رفته‌اند شامل؛ میدان بزرگ شهر، دیوان‌خانه­ ی قدیم، دیوان‌خانه­ ی جدید (کاخ چهلستون)، عمارات جهان‌نما، استخر بزرگ و برج کبوتر هستند.

میدان بزرگ شهر (میدان شاه):

پیترو دلاواله ایتالیایی در سفرنامه­ ی خود به تاریخ 1025 ه.ق نوشته است: «دومین چیزی که در قزوین جلب توجه مرا کرد میدان بزرگ است دور از قصر شاهی و در حوالی بازار واقع شده گرچه به زیبایی میدان اصفهان نیست، ولی طولش به همان اندازه و عرضش یک سوم طول است» (دیزانی، 1392: 65).

دیوان‌خانه­ی قدیم:

حسن بیک روملو در «احسن التواریخ» به سال 985 ه.ق آورده است: «... هم در این سال شاه دین پناه از دولتخانه­ی کهنه به دولتخانه­ی نو انتقال نمود...» (روملو، 1357: 519). دیوان‌خانه­ی قدیم بنایی است که بعد از ساخته شدن دیوان‌خانه­ی جدید (کاخ چهلستون) به این نام معروف گشت و محل اقامت شاه تهماسب اول بوده تا کار عمارت دیوان‌خانه­ی جدید که در شهر شاهی قرار داشته است، می‌توان مکان این بنا را در شهر قدیم ارزیابی نمود.

دیوان‌خانه­ ی جدید (چهلستون):

«با توجه به آن‌چه در اشعار عبدی بیک و متون دیگر دوران صفوی و قاجاری و سفرنامه‌ها نقل شده، ایوان نادری یا چهلستون قدیم متصل به ایوان‌های دو اشکوبه ­ی شرقی و شمالی سردر و با بناهای شمال و غرب سردر عالی‌قاپو مجموعا دولتخانه­ ی شاهی تشکیل می‌داده‌اند» (دبیرسیاقی، 1381: 484). بنای دیوان‌خانه­ ی جدید یا چهلستون در دوره­ ی پهلوی تخریب شد.

عمارت جهان‌نما:

اسکندربیگ ترکمان در «عالم آرای عباسی» به سال 1003 ه.ق درباره ­ی عمارت جهان‌نما نوشته است: «... مجملا اطراف میدان سعادت‌آباد قزوین از صفای آذین‌بندی و کثرت شمع و چراغ رشک سپهر برین گشته، حضرت اعلی چند شبانه روز در آن مکان طرب انگیز و عمارت جهان‌نما، که در جانب شرقی و غربی میدان، احداث کرده­ ی شهریار جهان است به سر برده و اوقات شریف به عیش و شادکامی و چوگان بازی و قپق‌اندازی می‌گذرانید...» (ترکمان، 1334: 500).

پیترودلاواله ایتالیایی در سفرنامه‌اش نوشته است: «علت بزرگی این میدان وجود زمین چوگان در آن است و دروازه‌های این بازی نیز یکی در بالا و دیگری در پایین میدان استوار شده‌اند. تاق‌‌نماها قدیمی و بد هستند، ولی دو قصر کوچک سلطنتی با ایوان‌های متعدد یکی در این طرف و یکی در آن طرف میدان ساخته شده تا در موقع تماشای چوگان‌بازی از آن‌ها استفاده شود» (دلاواله، 1348: 291).

استخر بزرگ:

در پهنه ­ی شهر شاهی صفوی قزوین استخرها و حوض‌ها و جوی‌های فراوانی وجود داشته است اما استخر بزرگ بنایی است که توجه مورخانی که در دوره­ ی صفوی در دربار شاهی حضور یافته‌اند را به خود جلب نموده است. پیترو دلاواله درباره­ ی استخر بزرگ می‌نویسد: «روبروی این بنا استخر بزرگ چهارگوشی بود که دریکی از اضلاع آن مقابل عمارت، نشیمنگاه مسقفی ساخته بودند. این قسمت چون شبه جزیره‌ای در استخر پیش رفته و از سه جانب مشرف بر آب بود و سقف این محل کوچک را بر چهار ستون قرار داده بودند چنان‌که اطرافش باز و برای جریان هوا آزاد بود. منتهی به علت وسعت کم فقط اشخاص معدودی می‌توانستند آن‌جا بنشینند و از هوای خنک و فرح‌بخش باغ استفاده کنند (دیزانی، 1392: 66).

برج کبوتر:

قاضی میراحمد حسینی قمی در «خلاصه التواریخ»در رابطه با آثار شاه تهماسب اول می‌نویسد: «... و در پایان برج کبوتری که برابری با نسر طایر نمودی ساخت...». همچنین هنریش بروگش در کتاب «سفری به دربار سلطان صاحبقران» نوشته است: «روی تراس محل اقامت ما برج کوچک و مناره‌ای قرار داشت که مخروبه به نظر می‌رسید و ظاهرا برای مدت‌ها کسی از آن بالا نرفته بود. من از پله‌های مارپیچ و طولانی این مناره خود را به بالای آن رساندم و در آن‌جا تمام شهر قزوین را زیر پای خود دیدم. منظره‌ای بسیار جالب و تماشایی بود» (دیزانی، 1392: 67).

عناصر باقیمانده تا به امروز:

مهم‌ترین اندام‌ها و عناصری که از دوره­ ی صفوی بر پیکر تاریخی شهر قزوین در ارتباط با پهنه­ ی مورد نظر باقی مانده‌اند شامل: مسجد جامع، مسجد حیدریه، عالی‌قاپو، کلاه‌فرنگی شاه تهماسب اول (کاخ چهلستون امروزی) از نظر دبیرسیاقی این بنا در دوره­ ی صفوی «ارشی‌خانه» نام داشته (دبیرسیاقی، 1381: 389). کاروانسرای شاه، قیصریه، مسجد پنجه‌علی، مدرسه پیغمبریه و خیابان است.

خیابان:

به نقل از کتاب «سیر تاریخی بنای شهر قزوین و بناهای آن» قدیمی‌ترین مسیر عریض با ویژگی‌های خاص طراحی شده در ایران با نام «خیابان» متعلق به دوره­ ی صفوی می‌باشد که از عمارات شاه تهماسب صفوی در قزوین است، امروزه با نام خیابان شهدا، در دوره­ ی پهلوی خیابان سپه، در دوره­ ی قاجاری خیابان دولتی و یا خیابان جعفرآباد در دوره­ ی صفوی نام داشته است. حتی محله‌ای که در مجاورت این مسیر تاریخی وجود داشت بعدها محله­ ی خیابان خوانده شد (بیرسیاقی، 1381: 459).

عالی‌قاپو:

تنها و بزرگ‌ترین ورودی به ارگ سلطنتی است. کاخ شاهی (مجموعه­ ی دولتخانه) دارای هفت درب بوده که اکنون از درب‌های آن جز عالی‌قاپو اثری باقی نمانده است (دیزانی، 1392: 63).

سردر کنونی عالی‌قاپو از بناهای شاه تهماسب صفوی بوده که در زمان شاه عباس اول به وضعیت کنونی تغییر کرده است، کتیبه­ ی آن نیز از آثار این شاه بزرگ است. این راهرو مدخل کاخ شاهی دارای درب رفیعی است روی به قبله و مشرف به خیابان سپه، در دو طرف شرقی و غربی دو اتاق مخصوص دربانان داشت و راهروی اشکوب بالاو گوشواره شرقی نقاره‌خانه بوده و در شبانه‌روز چهار نوبت به صدا در می‌آمده است. در ضلع غربی سردر، سه اتاق طولانی واقع شده که احتمالاً جایگاه نگهبان بوده است. در اوایل مشروطیت یکی از این اتاق‌ها به قرائت‌خانه و دیگری به چاپخانه تبدیل شد.-در حال حاضر این بخش‌ها توسط میراث فرهنگی خریداری و کاربری‌ها مذکور حذف شده‌اند.- ضلع شرقی نیز شاید در گذشته همانند ضلع غربی جایگاه نگهبانان بوده است، اما بعدها مدرسه‌ای بنام امید احداث شد (گلریز، 1368: 461).

مدرسه امید:

این مدرسه جنب شرقی سردر عالی‌قاپو- شمال خیابان سپه- واقع شده و تاریخ تاسیس آن را سال 1320 ﻫ.ق ذکر کرده‌اند (دبیرسیاقی، 1381: 565).

حیاط عالی‌قاپو (حیاط اول):

بخشی از محوطه­ ی اصلی دولتخانه صفوی که در دوران پهلوی به حیاط شهربانی معروف شده است.

بدنه­ ی جنوبی حیاط دارای لایه‌های مختلفی از دوره صفوی و قاجاری می‌باشد.

عکسخانه (عمارت قاجاری):

از بناهای ساخته شده در دوره­ ی قاجار که در ضلع شمالی حیاط عالی‌قاپو واقع شده است. این بخش از مجموعه در نوروز 1390 خورشیدی پس از انجام طرح مرمت، با ارائه­ ی تصاویر تاریخی از شهر به موزه ­ی و عکسخانه تبدیل گشته است.

عمارت شهربانی (آزمایشگاه مرمت):

ساختمان شهرباني در دوره پهلوي اول ساخته شده است. سال 1387 خورشیدی ساختمان اصلي شهرباني واقع در ضلع غربي حیاط عالی‌قاپو مرمت و در فروردين ماه سال 1388 نيز به عنوان آزمايشگاه مرمت به بهره‌برداری رسید.

حیاط دوم دولتخانه (حیاط زندان):

با استناد به گمانه‌زنی‌های صورت گرفته در این بخش، آثار و بقایایی از بناهای پیش از قاجار در لایه‌های عمیق‌تر دیواره‌ها و نیز پایین‌تر از کف موجود است. ولی آثار ساخت‌وسازهای فعلی در این بخش از مجموعه، متعلق به اواخر دوران قاجار و پهلوی است. کاربری فضا از زمان قاجار (ساخت‌وسازهای الحاقی) زندان بوده و از همین رو به حیاط زندان معروف شده است. بنابر روایت سرتیپ راد (رئیس وقت زندان) در اوایل دهه ­ی پنجاه به دلیل انتقال زندان مرکزی به پیرامون شهر (چوبیندر) ساختمان‌های مجموعه تخریب شده و تنها لایه‌هایی از بناهای موجود به همراه یک آب‌انبار و سردابی در ضلع غربی حیاط باقی مانده‌اند. از جمله افرادی که در لیست این زندان نامشان به چشم می‌خورد؛ آیت‌اله مدرس، میرزا رضای کرمانی و شهید رجایی هستند.

مسجد پنجه‌علی:

این مسجد در ضلع غربی خیابان پیغمبریه قرار دارد و کتیبه‌ای ندارد تا بانی و تاریخ آن معلوم گردد. معروف است که آن را شاه تهماسب صفوی ساخته است و در حکم مسجد حرمسرای شاهی بوده است. به این معنی که از عمارت حرمخانه راهی به مسجد بوده است که شخص شاه برای ادای فرایض به آنجا می‌آمدند. در جبهه­ ی محراب و در وسط آن قطعه سنگی از مرمر صیقلی کار گذارده شده  و پنجه بزرگی را نشان می‌دهد که به شکل پنج انگشت در سنگ فرو رفته باشد، اما جای فرورفتگی‌ها صاف و صیقلی است که آن را پنجه­ ی حضرت علی (ع) می‌دانند و زیارت می‌کنند. (دبیرسیاقی، 1381: 579)

مدرسه پنجه‌علی:

این مدرسه در حاشیه­ ی غربی خیابان پیغمبریه و متصل به مسجد آن است و ظاهراً در زمان صفویه بنا شده است. اما نام بانی و تاریخ آن معلوم نیست و دارای دو درب بوده است. یکی در جانب خاوری از خیابان پیغمبریه و دیگری در جنوب از کوچه‌ای که به سمت حمام حاج کریم و بازار می‌رود. درب جنوبی در حدود سال 1300 هجری قمری باز شده است.

در حال حاضر این مدرسه تخریب شده است و به جای ساختمانی نوساز در پنج طبقه بنا شده است. بنای کنونی کاربری حوزه‌ی علمیه داشته و در اختیار سازمان اوقاف است. 

گاراژ ساربان:

به دلیل عدم مطالعه و پژوهش‌های باستان‌شناسی در این بخش، ماهیت فضا نامشخص می‌باشد، ولی مداخلات قاجاری در آن به وضوح قابل مشاهده است. نام‌گذاری فضا در تطابق با آخرین مالکیت مجموعه بوده ولی در حال حاضر این بخش در تملک میراث فرهنگی است. لازم به ذکر است که در هنگام تملک، دور تا دور حیاط دکان‌هایی وجود داشته که اکنون کامل تخریب شده‌اند.

موزه سفال (بانک سفال):

از مجموعه بناهای صفوی مجموعه که در طرح ساماندهی آن به بانک سفال تغییر کاربری داده است، مجموعه آثار ارائه شده در آن سفال‌هایی است که در حین گمانه‌زنی از بخش‌های مختلف دولتخانه به دست می‌آید. این بخش از مجموعه در بهمن ماه (دهه­ ی فجر) سال 1389 خورشیدی به طور رسمی افتتاح گردید. 

بقایای بناهای صفوی (هشتی صفوی):

هشتی برجای مانده از دوران صفوی که دستخوش تغییرات فراوانی در دوره‌های مختلف بوده است. به عقیده­ی بسیاری از صاحب‌نظران هشتی و رواق کنونی باقیمانده­ی بنای ایوان نادری است. (ایوان نادری از جمله کاخ‌های دوران صفوی است که در خیابان‌کشی‌های دوره پهلوی اول تخریب شدند) در حال حاضر پس از انجام گمانه‌های باستان‌شناسی با توجه به اهمیت بخش‌های برجای مانده دو بنا تثبیت و با پشت‌بند و لایه‌های محافظ تثبیت شده‌اند.

گراند هتل:

گراند هتل قزوين در سال‌هاي پاياني حكومت قاجاريه (در حدود سال‌های 1299 یا 1300 خورشیدی) توسط ارباب برزو شاپور پارسي بنا گرديد و دومين هتل مهم قزوين به شمار مي‌آيد. (دبیرسیاقی، 1381: 620) اگرچه تا قبل از بناي گراند هتل تعدادي مهمانخانه­ ی كوچك و متوسط در قزوين ايجاد شده اما هيچ يك در مقياس هتل و مهمانخانه­ ی كامل و تمام عيار نبودند. بنای مذکور قدیمی‌ترین گراند هتل باقیمانده در ایران می‌باشد و اکنون فاقد کاربری است. مالکیت این بنا متعلق به میراث فرهنگی بوده و در داخل حریم چهل‌ستون و عالی قاپو قرار گرفته است.

محوطه حیاط و استخر:

مجموعه­ ی استخر و مدارس (مدرسه‌ راهنمایی محمد قزوینی و محسن میرزایی (دو شیفت صبح و عصر)- برطبق اظهارات شاپور مهرشاهی فرزند ارباب برزواین مدارس در محل عدلیه­ی سابق یا یکی از حیاط‌های سلطنتی دوران صفوی ایجاد شده است (دبیرسیاقی، 1381: 621). مدارس علامه دهخدا و فارابی (دو شیفت صبح و عصر) که پس از تملک مجموعه تخریب شده و طرح ساماندهی در این بخش به صورت چهارباغ و حوض به صورت موقت طراحی گردیده است.

موزه ­ی شهر:

موزه شهر قزوین با معماری امروزی در جبهه­ ی شرقی مجموعه­ ی دولتخانه واقع شده است و در آن آثاری از اولین نشانه‌های سکونت در دشت قزوین (4000 ق.م) تا دوره قاجار به نمایش گذاشته شده است.

بقعه‌ پیغمبریه (چهار انبیاء):

در خیابان پیغمبریه واقع در غرب عمارت و باغ چهل‌ستون بقعه‌ای است که آن را پیغمبریه و بعضی چهارانبیاء می‌گویند و معروف است که در آنجا چهار تن از پیغمبران مدفونند. کتیبه‌ای که بالای در مدرسه متصل به بقعه موجود است، نشان می‌دهد که وزیر اعظم شاه عباس ثانی در سال 1054 بنای آن را به اتمام رسانده است. به نظر می‌آید که پیغمبریه در زمان صفویه احداث شده باشد و هرجا امامزاده یا مشهدی از بنی‌فاطمه یا علویان سراغ می‌کردند برای او قبه و بارگاه و صحن و دستگاه بنیاد کرده و املاک مستغلاتی بر آن وقف می‌نمودند (دبیرسیاقی، 1381: 566).توسط میرزا مسعود شیخ‌الاسلام به تاریخ 1323 ه.ق.

مدرسه پیغمبریه:

در جانب غربی چهلستون و در شمال بقعه­ ی چهار انبیا و متصل به آن واقع شده است. از کتیبه­ ی مدرسه برمی‌آید که آن‌را بانی دیگری بوده است که به اتمام بنا توفیق نیافته، بنای نیمه‌تمام را محمدتقی ابن میرزا هدایت اصفهانی معروف به ساروتقی مقتول در سال 1055 هجری قمری، وزیر شاه عباس دوم به اتمام رسانیده است (دبیرسیاقی، 1381: 566).

عمارت کلاه فرنگی (چهلستون- اُرُشی‌خانه):

تنها کاخ‌ باقی مانده از ارگ سلطنتی و مجموعه­ ی شاهی است. این عمارت تا پیش از سال 1300 هجری قمری به کلاه‌فرنگی شاه تهماسب معروف بود و به احتمال قوی مرحوم سعدالسلطنه حاکم قزوین در فاصله ­ی سال‌های 1306 تا 1312 هجری قمری آنجا را تعمیرات اساسی کرده و آن را به نام چهلستون خوانده است (دبیرسیاقی، 1381: 493).

 

منبع:

پایان نامه با عنوان«طرح باز زنده سازی دولتخانه صفوی قزوین».اساتید راهنما:پروفسور فلامکی، دکتر پدرام- دانشجو: سمیه مراقی- دانشگاه هنر اصفهان- دانشکده حفاطت و مرمت- سال 1394