مسجد- مدرسه حیدریه

مسجد- مدرسه حیدریه

مسجد مدرسه حیدریه

به نظر می رسد که این همان مسجد منفردی باشد که سید محمد علی گلریز و حمد الله مستوفی آن را به عنوان مسجد جامع ابو حنیفه ذکر کرده اند. در خصوص تاریخ بنیاد و بانی مسجد اطلاع درستی در دست نیست. اما برخی قدمت بنای نخستین آن را به تقریب، قرن دوم هجری قمری می دانند. رافعی نیز می گوید که منبر بزرگ مسجد را در سال 404 هجری قمری از ری آورده اند که این شاهدی بر قدمت این مسجد است.

در متون تاریخی قزوین از جمله کتاب مینودر به نقل از رافعی ذکر کرده اند که در نتیجه ی زمین لرزه سال 513 هجری مسجد مزبور خراب و گنبد آن شکافی عمیق بر می دارد که به خواهش اصحاب ابو حنیفه امیر زاهد خمار تاش بن عبدالله عمادی به تجدید عمارت آن می پردازد. ظاهر امر نیز این موضوع را تایید می‌کند، زیرا گچبری‌های نفیس این مسجد شباهتی به گچبری‌های مسجد جامع کبیر قزوین دارد و ممکن است کار یک استاد باشد.

حمداله مستوفی در مورد این بنا در تاریخ گزیده چنین می گوید:

"جامع کبیر به امام اعظم شافعی مطلبی رضی اله عنه منسوب است. جامع اصحاب امام اعظم ابوحنیفه رضی اله عنه زاهد خمارتاش ساخت. مساحت کوچک بود. ملک مظفرالدین الب ارغو سرای عیسی نصرانی بخرید و اضافت کرد آن را تا بزرگ شود. طاق بهو بزرگ آن را مرحوم خواجه عزالدین حنفی ساخت."

بنابراین قدمت گنبدخانه به اوایل قرن پنجم می رسد و ساخت آن کمی بعد از اتمام گنبدخانه مسجد جامع کبیر(507-509 ه.ق) است. زیرا گنبد که در سال 513 بر اثر زلزله تخریب شده است توسط زاهد خمارتاش تجدید عمارت می شود.

از متون پیداست که مسجد مذکور در زمان صفویه نیز دایر و عامر بوده است و در این زمان یکی از وعاظ اصیل و متدین قزوینی به نام مخدوم شریفی که در ایام متبرکه در این مسجد زیبا به وعظ می پرداخت توسط بدخواهان به داشتن مذهب سنی محکوم گردید و از نظر ها افتاد.

پس از عهد صفویه گوئی کسی به نگهداری و مرمت این مسجد نپرداخته است و بتدریج خراب شده و متروک افتاده به طوری که در قسمت شمال مسجد خرابه ی بزرگی بوده است که متعلق به مسجد بوده است .

در حدود سال 1330 هجری قمری هنگام حضور روس ها در قزوین رضی خان نام معاون قونسولگری روس آن تصرف کرده وبه صورت باغی در آورد که پس از مرگ او باغ به صورت گاراژ در می‌آید.

در زمان قاجاریه در سه طرف محوطه ی مسجد حیدریه حجراتی بنا شد و بنام مدرسه ی حیدریه دارای عده ای طلاب و محصل بوده است که بعد ها متروک گردیده و محلی برای فقرا می‌شود که چند سالی پس از آن با اندک تعمیری در آنجا دبستانی به نام خواجه نصیر الدین از طرف اداره ی فرهنگ تشکیل شد که چون ساختمان آن برای دبستان نامناسب بود و به دلیل فرسودگی در سال 1334 خورشیدی قسمت شمالی آن تخریب و دبستان جدیدی بنا شد.

این مدرسه در سابق دو در ورودی داشت. دری بزرگ در ابتدای دیوار غربی و دیگری در اول دیوار شرقی که هر دو به دیوار شمالی اتصال داشتند. حیاط مدرسه وسیع و حجرات طرفین شرقی و غربی است و بنای آنها از آجر پخته بدون هیچ تزئیناتی است و از آنها به برای جایگاه فراش مدرسه و خدام استفاده می شود.

حجره های اطراف مسجد تا سال 1347باقی بود. در این سال ساخت مدرسه جدیدی توسط کمیسیون نظارت و فرهنگ با تخریب حجره های شمالی آغاز شد و در پایان تنها دو حجره شرقی و غربی ، جهت انبار و سرایداری باقی بود که اکنون از آنها نیز اثری باقی نمانده است.

تا سال 87 نیز مدارس راهنمایی به نام های شهید فهمیده و شهید مدنی دایر بوده است. در حال حاضر در ایام نوروز امکان بازدید این بنا برای عموم فراهم است.

لازم است در اینجا به کتیبه ها ی موجود در بنا نیز اشاره کنیم.

 ساخت کالبد مسجد همگی با آجر تراش می‌باشد که درز آجرها را با به شکل زیبایی با گچ بندکشی کرده اند . در زیر طاق‌های کوچک مقرنس سازی شده و زیر هر یک از آنها کتیبه ای از آیات قرآنی است که با خط نسخ بسیار زیبا به طور   برجسته گچ بری گردیده است.

شش طاق‌نمای کوچک موجود در این مسجد دارای کتیبه هایی است که به آیات سوره ی مبارکه ی حشر مزین گردیده است.

یک کتیبه به خط کوفی در فراز تاغ نماها وجود دارد که شبیه کتیبه ای از این نمونه است که در گنبد خانه ی مسجد جامع قزوین است که در تمام دیوار ها امتداد یافته  است.محراب مسجد نیز با گچبری های زیبایی تزئین گردیده است و کتبیه هایی با خطوط ریز و درشت به خط کوفی و نسخ دارد که هنوز قسمتی از آنها سالم است که به واسطه ی وجود کتیبه های ایوان و محراب است که این مسجد زیبا را به اوایل سده ی ششم هجری نسبت می‌دهند.

نکته ی قابل توجه در این بنا وجود طاق‌نماهایی واقع در بالای این کتیبه ها بوده است که در پیرامون طاق‌نماها و هلال‌های آن‌ها کتیبه ی نادری از خط ثلث برجسته است که پس از نیایش پروردگار و پیامبر اکرم و خلفای راشدین به یقین نام پادشاه وقت و بانی و تاریخ بنا ذکر شده بود ه است که در طول سالیان و حوادث ریخته است. به این دلیل تاریخ ساختمان این مسجد و بانی پر همت و هنرمندان آن در تاریخ گم شده و مجهول مانده است. 

 

منابع:

- دبیر سیاقی،سید محمود،سیر تاریخی بنای شهر قزوین و بناهای آن،سازمان میراث فرهنگی،1381 گلریز،سید محمد علی(1337)،باب الجنه قزوین،انتشارات دانشگاه تهران

- صحراکاران،بتول(1389)،طرح مطالعاتی و مرمت مسجد حیدریه قزوین،سازمان میراث فرهنگی قزوین