باغستان سنتی قزوین

باغستان سنتی قزوین

باغستان سنتی قزوین

باغ‌های پيرامون شهر كه به نام باغستان سنتي قزوين مشهور هستند به وسعت دوهزار و پانصدهکتار  میراث ارزشمند این شهر به شمار می‌رود. باغستان سنتی نشانه‌ای است از تعامل مردم با محیط طبیعی خود در طول تاریخ و تبدیل موانع زیستی شهر به منابع جهت شکل‌گیری حلقه باغ‌های کشاورزی به دور شهر و کشت و کار به روش بومی.

باغستان درحین دارا بودن ارزش‌های زیست محیطی به دلیل بروز نشانه‌های هوشمندانه ارتباط انسان با طبیعت یک نوع منظر فرهنگی به شمار می‌رود. و مناظر فرهنگی نوعی از میراث فرهنگی است. در سال 1393 باغستان سنتی به شماره31095  در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده‌است.

برخی از توصیفاتی که از شهر قزوین و باغستان سنتی آن در منابع تاریخی آمده عبارت است از:

ابن حوقل-350 هجری قمری  "قزوین شهری است دارای بارو و درون آن شهر کوچکی است. مساحت آن یک میل در یک میل است. آبش از باران است. خردک قنات‌هایی دارد جهت شرب مردمش. شهری است پرنعمت... قزوین را درختان و تاکستان‌های بسیار است ولی همه به طریق دیم آبیاری می‌شود."

ناصرخسرو قبادیانی- 438 ه.ق
            "قزوین را شهری نیکو دیدم، بارویی حصین و کنگره بر آن نهاده و بازارهای خوب، مگر آنکه آب در آن اندک بود. باغستان بسیار داشت، بی‌دیوار و خاک، و بی‌هیچ مانعی از دخول در باغات "

عبدی بیک شیرازی در دوره صفوی در مورد فراوانی باغ‌های پیرامون قزوین می‌گوید:

"شهرها را سواد دیوارست

او سوادش ز باغ و گلزار است."

این توصیف ‌ها به باغستان سنتی اشاره دارد که با وسعت قابل توجهی واقع در گرداگرد شهر و خارج از حصار شهر است. شهر قزوین در محدوده کوهپایه‌ای منطقه قزوین قرارگرفته‌است و تحت تاثیر رودخانه‌ها و آب‌های جاری فضای مصنوع شهر مکانیابی شده‌است. بافت تاریخی شهر قزوین به مساحت حدود 500 هکتار در میان باغ‌های بومی شهر به وسعت 3500 هکتار واقع بوده است. نسبت وسعت باغ به شهر قابل توجه و حدود 7 برابر وسعت شهر بوده است که نسبت قابل توجهی بوده است. اما امروزه درطی گسترش شهر به سمت شمال باغ‌های این جبهه به کلی ازبین رفته و سه بخش دیگر به شکل نعل اسبی و به وسعت 2500 هکتار شهر را دربرگرفته است.

باغستان‌سنتی تا سال 1330 و قبل از توسعه صنعت و کشاورزی مدرن در منطقه قزوین بزرگترین و اصلی‌ترین مرکز فعالیت اقتصادی شهر بوده‌است. جمعیت زیادی از ساکنین این شهر به‌طور مستقیم با فعالیت در امر باغداری و دامداری امرارمعاش می‌کردند. باغستان مرکز ثقل سرمایه‌گذاری اقتصادی آن زمان بوده و تجار و کسبه شهر در خرید و آباد کردن باغ‌ها با هم رقابت می‌کردند.

گونه گیاهی اصلی باغستان سنتی قزوین واقع در گرداگرد محدوده تاریخی شهر درختان بادام، پسته، زردآلو و انواع بوته‌های انگور است که هزار سال است که به شکل مختلط کاشته و به روش غرقابی آبیاری می‌شوند. شهر قزوین همواره مورد تهدید سیلاب‌های رودخانه‌های مجاور بوده‌است. این باغ‌ها به دلیل طراحی خاص خود توانایی جذب سیلاب‌ها را در داخل خود داشته اند و علاوه بر حفاظت شهر سبب سرسبزی وطراوت شهر نیز بوده اند. علاوه بر نفش دفاعی در برابر سیل،  منبع اقتصادی و محل اشتغال اهالی شهر به شمار می‌رفته است.

باغستان سنتی دارای ارزش‌های قابل توجهی است.  این ارزش‌ها در عناوین زیر قابل دسته بندی است. آگاهی از ارزش‌های باغستان سنتی  ضروری است تا همگان به حفاظت از این میراث ارزشمند علاقه مند و مسئول گردند.

1.         ارزش‌های فرهنگی

- وجود باغداری سنتی و باورهای فرهنگی در رفتار با گونه‌های مثمر و غیرمثمر در باغستان

- طراحی منطبق با ویژگی‌های طبیعی و عناصر طبیعی موجود

- الگویی پایدار از کشاورزی طبیعی، تاریخی

2.        ارزش‌های زیست‌محیطی

-  بانک ژن بسیار قوی در باغستان سنتی بر اثر تکثیر طبیعی هزارساله درختان بادام، زردآلو، و مقاومت این درختان در شرایط نامساعد محیطی و آفات و امراض رایج

- سبب پالایش هوای شهر و جذب امواج ،خنک کردن باد گرم جنوبی، تعدیل سرعت و سرمای باد مه و موثر در تلطیف و فرح‌بخشی هوای شهر قزوین

- سبب تقویت سفره‌های آب زیرزمینی و ایجاد آبخوانی مثمر به مساحت 2500 هکتار و ظرفیت 36 میلیون متر مکعب

- سبب حفاظت شهر و روستاهای پایین‌دست از خطر سیل و خسارات محتمل از آن می‌شود براثر طراحی ویژه نهرهای آبیاری

3.       ارزش اقتصادی

- واحد تولیدی و اقتصادی برای ساکنین شهر

- توانایی ایجاد اشتغال برای اهالی شهر و خصوصا نسل جوان

- ارزش اقتصادی بالای محصولات باغستان از جمله پسته و بادام

4.        ارزش زیبایی شناختی

- سبب زیبایی محیط و منظر شهر خصوصا در نظر تازه ورودین به شهر

-  ایجاد محیط فراغتی و جذاب برای اهالی شهر در نزدیک‌ترین فاصله از شهر

5.       ارزش کالبدی

-وسعت قابل توجه باغستان، به وسعت سه هزار و پانصد هکتار که به صورت دایره ای محیط برکل شهر قزوین بوده است و درحال حاضر دوهزاروپانصد هکتار از باغستان در محدوده شرق، غرب و جنوب شهر باقیمانده است که  از نسبت قابل توجهی به وسعت شهر برخوردار است.

باغستان سنتی تا سال 1350 در وضعیت اصیل خود باقی بوده است . اما براثر اجرای طرح‌های جامع شهری و گسترش شهر به سمت شمال از سویی و احداث راه آهن در جنوب شهر و در دل باغستان سنتی، بخش‌های قابل توجهی از باغستان سنتی در این دو جبهه تخریب شد. متاسفانه روند تخریب باغستان همچنان ادامه دارد هربار با احداث بولوارها و جاده‌های نامتجانس با ساختار باغستان سنتی و ساخت و سازهای جدید بخش‌های وسیعی از باغستان از بین می‌رود . بنابراین دگرگونی‌های اجتماعی -اقتصادی از یک سو و توسعه‌های نابجا و نبود قوانین حفاظتی ازسویی دیگر اصالت و یکپارچگی پهنه باغستان سنتی را بیش از پیش تهدید می‌کند.

باید گفت باغستان سنتی یک وجه تمایز شهر قزوین و میراث ارزشمند پدران مان است که هنوز نفس می‌کشد و در زندگی اهالی شهر جریان دارد. اما اگر مداخلات وتخریب‌ها ادامه داشته باشد و اقدامی در جهت احیا و توان بخشی به این میراث ارزشمند صورت نگیرد هر روز شاهد تخریب بیشتر آن خواهیم بود.

حفاظت از باغستان سنتی توجه ویژه و همکاری تمام سازمان‌ها، نهادها و مسئولین دلسوز را طلب می‌نماید. همچنین مشارکت اهالی شهر و باغداران و آگاهی آن‌ها از ارزش‌های باغستان سنتی و انتقال فرهنگ باغداری به نسل جوان در حیات بخشی به باغستان سنتی نقش اساسی دارد.

 

منابع:

  1. اخویزادگان، عباس(1381)، طرح مطالعاتی احیا و ساماندهی باغات سنتی قزوین، شهرداری قزوین.
  2. دبيرسياقي، سيد محمد (1381)، سير تاريخي بناي قزوين و بناهاي آن، سازمان ميراث فرهنگي.
  3. صحراکاران، بتول (1391)، بازشناسی تعامل عرصه طبیعی و مصنوع شهر تاریخی قزوین با رویکرد منظر فرهنگی، پایان نامه کارشناسی ارشد مهندسی معماری، دانشکده معماری دانشگاه تهران
  4. مهندسین مشاور معماری و شهرسازی آورث(1385)، طرح ساماندهی و احیاء باغستان سنتی قزوین، سازمان شهرداری قزوین.