چوگان ، ورزشی کهن در میراث معنوی ایران

چوگان ورزشی کهن و اصیل در ایران‌زمین است که امروزه به دست فراموشی سپرده شده است. این ورزش امروزه جنبه جهانی پیدا کرده ولی ابتدا به صورت بازی که عنوانی نظامی و جنگی داشت و سوارکاران ایرانی در آن استعداد اسب‌های جنگی خود را به نمایش می‌گذاشتند، شناخته می‌شد.

 

تاریخچه چوگان

اسنادی در دست است که چوگان را کهن‌ترین بازی ورزشی جهان می‌شناسد زیرا بر دست‌نوشته‌ای که زمان آن نزدیک به ۶٠٠ سال پیش از مسیح است، بازی چوگانی میان ایرانیان و تورانیان گزارش شده است. این بازی و یا ورزش کهن، در کتب ایرانی از “کارنامه اردشیر بابکان” گرفته تا ترانه‌های مردمی و سروده‌های شاعران و سیاحان و سفرنامه‌های ایران بسیار آمده و جایگاه والا و نقش مهمی را در زندگی مردم بازی می‌کرده است.

برای نخستین بار در کارنامه اردشیر بابکان از چوگان نام برده شده و پس از آن تقریباً هیچ یک از شاعران و نویسندگان قدیم ایرانی را نمی‌توان یافت که به ترتیبی سخن از چوگان به میان نیاورده باشند. افسوس که این نوشته‌ها شیوه بازی چوگان را به روشنی بازگو نکرده‌اند.

برای نمونه در شاهنامه شمار بازیکنان چوگان چهارده تن گفته شده “در هر گروه هفت‌تن بازی می‌کنند و با ربودن گوی و رساندن آن به انتهای میدان برتری می‌یابند”.

قابوسنامه شمار بازیکنان را هشت نفر می‌نامد که شش تن میان میدان و دو تن دیگر در دو سر میدان جای می‌گیرند.

گزیده‌ای از اشعار ایران زمین که به واژه‌ی چوگان اشاره کرده‌اند:

بدانگه که گیرد جهان گرد و میغ                                               گل پشت چوگانْت گردد ستیغ (بوشکور)

شه هندوان باره‌ای برنشست                                          به میدان خرامید چوگان به دست (فردوسی)

ز چوگان او گوی شد ناپدید                                              تو گفتی سپهرش همی برکشید (فردوسی)

همه بزم و نخجیر بد کار اوی                                          دگر اسب و میدان و چوگان و گوی  (فردوسی)

سیاوش چنین گفت با شهریار                                    که کی باشدم دست و چوگان به کار (فردوسی)

ز من وز اهل دین میدانْت خالیست                                     بیفکن گوی و هین بگذار چوگان (ناصرخسرو)

سرگشته چو گوی شد دل من                                   تا زلف تو گشت همچو چوگان (رشیدالدین وطواط)

مرا چون گوی سرگردان اگر دارد عجب نبود       چنین گوئی که الا زخم چوگان را نمی‌شاید (مجیر بیلقانی)

دلت خاقانیا زخم فلک راست                                                   که آن چوگان جز این گوئی ندارد(خاقانی)

هرکه چوگان سر زلف تو دید                                                    همچو گوئی بر سر چوگان بماند(خاقانی)

همچو گوئی مانده در چوگان چنین                                            چند خواهم بود سرگردان چنین ؟ (عطار)

من چو گوئی پا و سر گم کرده ام تا تو مرا                     زلف بفشانی و پس از حلقه چوگانی دهی (عطار)

پای را بربست و گفتا گو شوم                                                     در خم چوگانْش غلطان می‌روم (مولوی)

بچندین حیلت و حکمت که گوی از همگنان بردم            به چوگان‌ها نمی‌افتد چنین گوی زنخدانی (سعدی)

ز خلق گوی لطافت تو برده‌ای امروز                           که دل بدست تو گویی است در خم چوگان (سعدی)

چوگان حکم در کف و گوئی نمیزنی                                        باز ظفر به دست و شکاری نمیکنی (حافظ)

گوی زمین ربوده چوگان عدل اوست                                         دامن کشیده گنبد نیلی حصار هم (حافظ)

ای صبا با ساکنان شهر یزد از ما بگوی                             ای سر حق ناشناسان گوی چوگان شما (حافظ)

 

ثبت جهانی چوگان

جمهوری آذربایجان در دوازدهم آذر ماه سال ۱۳۹۲ شمسی تصمیم داشت چوگان را در یونسکو به نام خود ثبت کند اما درخواستش در هشتمین نشست کمیته میراث ناملموس یونسکو در باکو پذیرفته نشد و تنها این کشور توانست بازی محلی قره‌باغ را به عنوان چوگان آذربایجانی ثبت کند.

 

ابوالفضل قارایف نماینده جمهوری آذربایجان در حاشیه این اجلاس ضمن تشکر از حساسیت کشورهای مختلف به‌ خصوص نسبت به ثبت بازی چوگان گفت: چوگان یک بازی مشترک منطقه‌ای و یک میراث مشترک فرهنگی است و همه کشورها از جمله ایران می‌توانند در ثبت مشترک جهانی آن سهیم باشند

پرونده ثبت جهانی «چوگان» به یونسکو ارسال شد

پرونده نامزدی ثبت جهانی چوگان به یونسکو ارسال شد تا مرکز میراث جهانی یونسکو، تصمیم نهایی خود را در اجلاس سال ۲۰۱۷نسبت به جهانی شدن این بازی اعلام کند.

تهیه پرونده این بازی همزمان با نامگذاری شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌های تاریخی (ایکوموس)، به مناسبت نام روز جهانی محوطه‌ها و یادمان‌ها با عنوان «میراث ورزش» صورت گرفته است که هر ساله هدفی را در قالب عنوان یا شعار برجسته می‌کند.

 میراث‌های ورزشی، جنبه‌ای از خلاقیت‌های انسانی است که به کیفیت‌های فرهنگی توجه می‌کند. تاریخ ورزش با فرهنگ‌های کهن گره خورده است و به لحاظ ارزش‌های برجسته آن است که شاهد توسعه معماری، هنر و فناوری‌های مرتبط با آن در طول اعصار هستیم.

 مسئول تهیه ثبت این پرونده با اشاره به اینکه این بازی در مناطق مختلف کشور برگزار می‌شود، افزود: در طول ۳۴سال گذشته انجمن‌های چوگان در چهار منطقه تهران، قزوین، کرج و اصفهان و همچنین انجمن مرکزی چوگان در تهران تاسیس شده است.

 

فدراسیون چوگان با این هدف که در شهرهایی چون قزوین و اصفهان که پیشینه قدیمی در این ورزش باستانی دارند، خواستار  ساخت المان‌هایی در سطح شهر برای معرفی بیشتر این ورزش باستانی شده است که هم‌اکنون سازمان زیباسازی شهرداری اصفهان نیز نماد ویژه‌ای را به نام این ورزش کهن ایرانی طراحی، اجرا و در شهر نصب کرده است.

فیلم‌های قدیمی موجود از بازی چوگان 

در دوره شاه عباس و جانشینان او میدان نقش جهان محلی برای بازی چوگان، رژه سربازان، جشن و چراغانی و محل نمایش‌های اعیاد و جشن‌های مختلف بود. دو ستون سنگی جلو مسجد امام و در قرینه آن روبروی سر در بازار قیصریه، دروازه‌های بازی چوگان بوده‌اند. ورزش چوگان نه تنها ورزش کاملا ایرانی است بلکه ایرانی‌ها در گسترش و ترویج آن در دیگر کشورها نیز نقش داشته‌اند.

جشنواره ملی نوروزی چوگان در قزوین و اصفهان

در نوروز، هر ساله جشنواره چوگان در قزوین و اصفهان در محل قدیمی بازی چوگان برگزار می‌شود. هر ساله هیئت‌های این ورزش باستانی با به تن کردن لباس‌های سنتی، این بازی مهیج و جذاب را به نمایش عموم مردم درمی‌آورند.

 

 

باشگاه‌های چوگان

مجموعه سوارکاری و چوگان نزاجا - آدرس: چهارراه مینی‌سیتی، انتهای اتوبان ارتش

تلفن تماس دفتر مجموعه: ۲۲۴۸۸۷۰۶-۰۲۱

مجموعه سوارکاری و چوگان قصر فیروزه - آدرس: سه راه تهرانپارس، اتوبان اسبدوانی، جنب نیروی دریایی سپاه

تلفن تماس دفتر مجموعه: ۷۷۱۷۱۱۹۳-۰۲۱

مجموعه کانون چوگان - آدرس :اتوبان تهران کرج، بعد از پل فردیس، زیرگذر به سمت مردآباد (ماهدشت)، بعد از ترمینال شهید کلانتری، دست راست، کیلومتر ۱۳جاده مردآباد از اتوبان کرج، قبل از بیمارستان شریعتی،کوچه ششم، روبروی کنسروسازی آرامش تلفن :۶۳۰۴۴۵۸-۰۲۶۳

مجموعه سوارکاری و چوگان نوروزآباد - آدرس:کیلومتر ۷جاده قدیم کرج، خیابان خلیج فارس، بلوار رهنما

تلفن تماس مجموعه: ۶۶۲۷۰۰۷۱