«پروژه حماقت شهری قزوین؛ از کورش تا انصاری شرقی»

احداث خیابان در شهرهای تاریخی و پرونده احداث خیابان انصاری موضوع مربوط به امروز نیست.

 

 شهر تاریخی قزوین را می‌توان پیشگام احداث خیابان به معنای «طراحی و ایجاد یک فضای شهری با ارزش» دانست که در طول زمان الگوی اصلی طراحی برای«خیابان» به «عنوان یک فضای شهری»در دیگر شهرها شد. خیابان‌هایی همچون چهارباغ اصفهان، خیابان باب همایون و لاله زار در تهران همگی ثمره شناخت حاکی از فضای شهری است که خیابان سپه(دولتی) در دوره صفوی، آن را برای تمام این سرزمین به یادگار گذاشت.

حتی درست زمانی که تمام شهرهای ایران در سال‌های 1300-1320خورشیدی؛ در حال گذار از شهرسازی سنتی به یک شهرسازی تحمیلی بودند؛ قزوین آنگونه که در دیگر شهرها احداث «خیابان» بر پیکره شهر آسیب وارد کرد متحمل آسیب جدی نگردید(تصویر شماره1)،این موضوع مرهون شهرسازی است که در دوره صفوی تجربه آن در قزوین پایه گذاشته شد. 

تصویر1-بافت مشهد و قطعه قطعه شدن آن ، بافت مشهد بیشترین آسیب را از دوران پهلوی اول در خود دارد.

اما از دوره سوم، یعنی از زمان حکومت پهلوی دوم که برای اولین بار احداث خیابانی عریض-خیابان کورش سابق- در بافت شهری مطرح شد تا به امروز که همچنان ادامه دارد چه بر سر پیکره شهری قزوین آمده است:

اجرای فاز اول/ انصاری میانی: در دهه 50 خورشیدی فاز اول خیابان-انصاری میانی-اجرا گردید. این خیابان از ابتدای خیابان سپه آغاز و به میانه خیابان مولوی ختم گردید. اولین طرح جامع قزوین، طرح جامع مندا در سال 1347 خورشیدی این خیابان را پیش بینی کرده بود. مهندسین مشاور مندا احداث این خیابان رامجرای دسترسی شرق به غرب دانسته و آن را راه حل نهایی ترافیک این نقطه از شهر می دانستند.

اما آنچه بنا گردید نه یک خیابان بلکه «کانال عبور خودوریی» بود، که با مقطع عرضی بالا بافت تاریخی را به دو بخش شمالی-جنوبی تقسیم کرد مانند آنچه در دوره قبل برای اکثر شهرهای ایران اتفاق افتاده بود. معضل ترافیک در این متطقه از شهر نه تنها از میان نرفت، بلکه خودروهایی بیشتری به نقطه مرکزی شهر سرازیر شد.(تصویر شماره2)

تصویر2-تصویر هوایی سال 1354 خورشیدی و احداث خیابان شهید انصاری میانی-کورش-که عرض بالای خیابان نسبت به خیابان مولوی در سمت چپ تصویر کاملا مشخص است.

اجرای فاز دوم/انصاری غربی: فاز دوم این کانال که در همان طرح اول جامع شهری-مندا- پیش بینی گردیده بود با 30 سال تاخیر نسبت به فاز اول، در دهه 80 خورشیدی به اجرا رسید. ادامه این کانال عبور خودرو از خیابان مولوی به سمت خیابان سیدجمال الدین اسدآبادی امتداد یافت.

بانیان اجرای این کانال، با اجرا شدن فاز اول خیابان در دهه 50 خورشیدی و طی‌شدن 30 سال از این ماجرا و فراموش شدن عواقب آن، تصور می‌کردند کسی به خاطر نخواهد آورد چه بر سر ساختار شهری قزوین آمده است و معضل ترافیک در محدوده شرق به غرب را همچنان بهانه و معتقد بودند امتداد یافتن این خیابان معضل ترافیک را از میان خواهد برداشت. شعار آن ها اینگونه بود: «خیابان انصاری غربی با کیفیت بالاتر از انصاری میانی به اجرا خواهد رسید.»(تصویر شماره 3)

تصویر3-تصویر هوایی سال 1383 خورشیدی و احداث خیابان شهید انصاری غربی-کورش-که با مقطع عرضی بالا که در ادامه انصاری میانی احداث گردید

اما آنچه که روی داد؛تعداد قابل توجهی خانه تاریخی از میان رفت،ساخت و سازهای بدون هویت در بدنه و درون بافت تاریخی تشدید گردید. بناهای شاخص همچون سلطان سید محمد و مجموعه سردار با پاکسازی های گسترده رو به رو شدند.(تصویر شماره 4)ساکنان اصیل منطقه مهاجرت کرده و اتباع خارجی (افاغنه) جایگزین و آمار جرم در محدوده افزایش یافت.در همین زمان کارشناسان و برخی مسئولین دلسوز سکوت را شکسته و به دنبال راه حل برای معضلات پیش آمده برآمدند. اما با تمام اوصاف، خیابانی که می بایست با شکل بهتری نسبت به تجربه اول احداث گردد، با وجود گذشت 40 سال از شروع آن، همچون بیابان بی‌آب و علفی است که نه تنها مردم هرگز در آن حضور نخواهند یافت، بلکه با شکل گیری معماری بدون هویت آن، به دنبال ایجاد هویتی نامعلوم است.(تصویر شماره 5)

تصویر4-بخشی از خیابان شهید انصاری غربی و پاکسازی‌های گسترده مقابل سلطان سید محمد و مسجد-مدرسه و آب انبار سردار

تصویر5-بخشی از ساخت و سازهای بدون توجه به هویت تاریخی محدوده در لبه خیابان انصاری غربی

اجرای فاز سوم/انصاری شرقی: فاز سوم در سومین طرح جامع قزوین-طرح جامع شارمند- سال 1372 خورشیدی پیش بینی گردید. این خیابان بنابر آنچه پیش‌بینی شده است، از ابتدای خیابان سپه-مجاور دولتخانه صفوی تا میدانگاه می بایست امتداد یابد.(تصویر شماره 6)نزدیک به یک دهه است که زمزمه احداث این فاز نیز آغاز و تا به امروز به شکل جدی از سوی مدیران شهری پیگیری و بخشی از آن نیز احداث گردیده است.

تصویر7-مسیر تجدید نظر یافته خیابان انصاری شهری

برخلاف دو مرحله قبل، این بارکارشناسان عالی رتبه کشوری و برخی مسئولین شهری دلسوزاز ابتدای مطرح شدن موضوع احداث این کانال عبوری خودرو، مخالفت خود را از اجرای این فاز اعلام کردند.

ناصر تکمیل همایون؛جامعه‌شناس و تاریخ‌نگار و استاد پژوهشکده تاریخ 

«در محله بلاغی که دارای بافت سلجوقی و صفویه است اگر بخواهند در آن منطقه خیابان بندی کنند. به تاریخ قزوین خیانت کرده‌اند. خیابان عریض از خانه ها و کوچه های بلاغی در آوردن یعنی بلاغی را کن فیکون کردن.»

محمد دبیرسیاقی؛پژوهشگر و مولف

«با اجرای خیابان شهید انصاری شرقی تمام بافت قدیم قزوین به هم می‌خورد. انگار فراموش کرده‌ایم اتومبیل برای مردم است اما با ورود اتومبیل به بافت در واقع آرامش مردم منطقه را در خدمت اتومبیل قرارداده‌ایم.»

سیدمهدی مجابی؛شهرشناس و عضو هیات علمی دانشگاه

«احداث خیابان شهیدانصاری شرقی بیش از همه بر محدوده‌ی شهر تاریخی اثر تخریبی خواهد داشت. همانطور که خیابان انصاری غربی بخش زیادی از بافت را تخریب کرد به همین دلیل است که امروز آقایان در پروژه‌های موضعی که تعریف کرده‌اند احیای محله آخوند را در دستور کار قرار داده‌اند تا حدی اشتباهات گذشته اصلاح شود.»

اصغرمحمدمرادی؛مشاور و عضو هیات علمی دانشگاه

«انگار که با اجرای شهید انصاری غربی تمام جمله گفته شده و چند کلمه‌ای جا افتاده است و می‌خواهند با اجرای شهیدانصاری شرقی آن جای خالی را با چند کلمه پرکنند. در صورتی که شهر موجودی زنده است که با یک نسخه و با یک "بلی" یا "خیر" نمی‌توان با آن برخورد کرد.»

محمدحسن طالبیان؛ معاونت سازمان میراث فرهنگی کشور

«در صورتی که طرحی شرایط یکپارچگی بنا، محوطه، بافت تاریخی را در هرگوشه از هر استان به هم بزند سازمان میراث فرهنگی مخالفت خود را رسماً با آن اعلام می‌کند، حال تفاوتی ندارد که این موضوع سرای دلشگا باشد یا کشیدن خیابان انصاری شرقی.»

سید محمد بهشتی شیرازی؛ رئیس پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی کشور

«وی خطاب به مسئولان شهری تاکید کرد: فکر می‌کنید. مشکل ترافیک را حل می‌کنید این کار قبلاً در شهرهای دیگر انجام شده و هیچ کمکی به حل ترافیک آن شهر نکرده است.آقایان شما با این کار از قزوین بودن قزوین انصراف داده‌اید.»

با شکل‌گیری دامنه مخالفت‌ها به منظور جلوگیری از تخریب یکی از بکرترین محلات تاریخی شهر که قدمت آن به اوایل اسلام و دوره سلجوقی باز می‌گردد، شورای عالی معماری و شهرسازی ایران در تاریخ 29/06/1393 پرونده احداث این کانال را در محدوده محله بلاغی متوقف ساخت تا تجربه تلخ دیگری برای شهر قزوین به سرانجام نرسد.

 اما در این بازه زمانی مسئولین شهر که بانیان اصلی پرونده احداث خیابان هستند نیز نظر رای خود را به منظور ادامه یافتن احداث خیابان اعلام کردند: 

مسعود نصرتی؛ شهردار قزوین

«تخریب یک واژه احساسی است. شهر با احساسات اداره نمی شود.»

نادر محمدزاده؛ مدیر کل سابق اداره راه و شهرسازی استان قزوین

«ما در مسیر خیابان شهید انصاری شرقی بافت با ارزش تاریخی در قالب بنا نداریم و این بافت اجتماعی آن‌جاست که برایمان با ارزش است. بخش های قابل توجهی از مسیر خیابان ریزدانه بوده و کوچه‌های بن بست و نامناسبی دارند امروزه نیاز است آن خانه‌ها حتما تخریب و نوسازی شوند.»

علی فرخزاد؛ رئیس سازمان نظام مهندسی استان قزوین

«اجرای پروژه شهید انصاری شرقی علاوه بر حل معضل ترافیکی مرکز شهر موجب رونق گردشگری منطقه می‌شود.طرح بازگشایی مسیر خیابان شهید انصاری شرقی، علاوه بر روان‌سازی ترافیک هسته مرکزی شهر و شهر و ایجاد دسترسی‌های جدید در بافت قدیم منطقه، پروژه شهید انصاری را نیز تکمیل خواهد کرد.»

در نهایت اینگونه می‌توان بیان کرد:

احداث خیابان با سابقه تاریخی چون سپه در دوره صفوی که همچنان به عنوان یک فضای مطلوب شهری از آن یاد می‌شود و مردم را بی واسطه به حضور در آن جذب می‌کند، نزدیک به 40 سال است احداث خیابانی –کانال عبور خودرو-را در حال تجربه است که تاوان اشتباه بودن آن را اهالی شهر و به ویژه ساکنان محدوده تخریب شده می‌پردازند.

خیابان انصاری غربی تجربه ملموسی است از آنچه توسط مسئولین شهری رخ داده است. حل نشدن ترافیک که مهم‌ترین دلیل برای پروژه انصاری بود، ایجاد گره ترافیکی در این محدوده برخلاف خواسته طرح، تخریب خانه‌های تاریخی، تاخیر در ساماندهی بافت اطراف خیابان با گذشت نزدیک به 10 سال، تبدیل شدن خیابان و محدوده اطراف آن به یک زمین خشک، ساکن شدن اتباع خارجی(افاغنه)، ترک ساکنان اصیل به دلیل عدم امنیت، افزایش جرم، تخریب بافت اطراف محدوده سلطان سید محمد و ساخت بدنه بدون هویت در لبه خیابان انصاری مهم‌ترین معذلات این پروژه است.

آنچه مشخص است موافقان تخریب بیشتر از مسئولین شهری‌اند و مخالفان تخریب بیشتر از نخبگان علمی و اجرایی کشوری هستند و طبیعتاٌ منافع خاصی هم از ابراز نظر خود ندارند. این طیف از کارشناسان از سال‌های گذشته تا به امروز مخالف تخریب بوده اند. اما در طی این سال‌ها مسئولین شهری زیادی جابه جا شده اند. ولی تجربه نشان داده که مسولین قبلی نیز با پافشاری بر تصمیمات خود و بی توجه به نظر نخبگان علمی و اجرایی کشوری، انصاری غربی را احداث نمودند و نتایج آن را امروز همه می بینند وجالب اینجاست که مسولین وقایع انصاری میانی و غربی ناپدید شده‌اند و طبق معمول کسی مسئولیت قبول نمی نماید. بدون شک در آینده نیز کسی مسئولیت خیابان انصاری شرقی را قبول نخواهد کرد. این در حالی است که مسولین فعلی نیز نظرات کارشناسان و صاحب نظران ملی را در موضوع احداث انصاری شرقی احساسی می‌خوانند و شهر را نمی‌خواهند با احساسات اداره کنند!

اصرار بر ادامه یافتن خیابان انصاری شرقی، توسط مسئولین شهری اصرار بر تکرار اشتباهی است که 40 سال از شروع آن می‌گذرد. به همین دلیل احداث این خیابان-کانال عبور خودرو- را بایست پروژه حماقت شهری قزوین نامید.

انجمن دوستداران یادمان‌های ماندگار-انجمن تخصصی حوزه میراث فرهنگی استان قزوین